www.applmath.az

Home az | ru | en

RİYAZİ KİBERNETİKA

Riyazi kibernetika kafedrası Tətbiqi riyaziyyat kafedrasının bazası əsasında 1988-ci ilin aprel ayında yaradılmışdır. Kafedranın ilk müdiri texnika elmləri doktoru, professor Fərəcov Rzabala Hüseyn oğlu olmuşdur.
R.H. Fərəcov 1973-cü ilə qədər AMEA-nın Kibernetika İnstitutunda işləmişdir.

O, 1988-ci ildən 1997-ci ilə qədər kafedraya rəhbərlik etmişdir. R.H. Fərəcov  M.A. Krasnoselski və Y.Z. Tsıpkinin şagirdi olmuşdur.
Onun xətti dinamik sistemlərdə Furye-Qalua çevrilmələrin əhəsr olunmuş işləri nəinki keçmiş SSSR məkanında, hətta dünyada ilk işlər idi. Bu işlər texniki kibernetikada yeni istiqamətlərdən diskret qurğulara aid məsələlərə spektral yanaşmanın əsasını qoymuşdur.Bu nəticələr sonralar ədədi siqnallar və sistemlərin işlənməsi üçün sürətli alqoritmlərin yaradılmasında mühüm rol oynamışdır. R.H.Fərəcovun xətti, qeyri-xətti və xanalı maşınlar nəzəriyyəsində aldığı nəticələr avtomatik idarəetmə , hesablama texnikası və diaqnostika sahəsində məsələlərin həllində mühüm rol oynamışdır.
O 1997-ci ildə vəfat etmişdir. Kafedranın inkişafında prof. R.H.Fərəcov böyük rol oynamışdır. O nəzəri və tətbiqi kibernetika sahəsində 90-dan çox elmi məqalənin və 10 monoqrafiyanın müəllifidir. Xətti ardıcıllıq maşınları sahəsində yazılmış ilk elmi monoqrafiya ona məxsusdur. Prof. Fərəcov R.H. elmi-pedaqoji kadrların hazırlanmasında da böyük rol oynamışdır. Hazırda kafedrada işləyən müəllimlərin bir çoxu onun yetişdirmələridir.
1993-cü ildə kafedranın bazası əsasında İnformasiya texnologiyaları və proqramlaşdırma kafedrası yaradılmışdır. 1998-ci ildən kafedraya f.r.e.d., professor Kamil Bayraməli oğlu Mənsimov rəhbərlik edir. Kamil Bayraməli oğlu Mənsimov 1950-ci il dekabr ayının 10-da Biləsuvar rayonunda anadan olmuş və 1968-ci ildə orta məktəbi, 1973-cü ildə isə indiki Bakı Dövlət Universitetinin mexanika-riyaziyyat fakültəsini fərqlənmə diplomu ilə bitirərək Azərb. MEA Kibernetika institutunda işləməyə başlamışdır. O, 1992-ci ilə qədər həmin institutda baş laborant, kiçik elmi işçi, sektor müdiri, böyük elmi işçi və aparıcı elmi işçi vəzifəsində işləmişdir. 1992-ci ilin iyul ayında BDU-nun «Əməliyyatlar tədqiqi və riyazi modelləşdirmə» kafedrasının dosenti vəzifəsinə seçilmişdir.

O, 1979-cu ildə "Sonradan təsirə malik olan sistemlərdə optimallıq üçün zəruri şərtlər nəzəriyyəsinə dair" mövzusunda namizədlik dissertasiyası müdafiə etmişdir. 1985-ci ildə SSRİ EA Rəyasət Heyətinin qərarı ilə "Riyazi kibernetika" ixtisası üzrə baş elmi işçi adını almışdır. 1994-cü ildə isə ona Azərbaycan Respublikası Prezidenti yanında AAK tərəfindən "Əməliyyatlar tədqiqi və riyazi modelləşdirmə" kafedrası üzrə dosent elmi adı verilmişdir. K.B. Mənsimov 1994-cü il iyun ayında "Riyazi kibernetika" ixtisası üzrə "Optimal idarəetmə məsələlərində məxsusi proseslərin optimallığı üçün zəruri şərtlər" adlı dissertasiya müdafiə edərək fizika-riyaziyyat elmləri doktoru alimlik dərəcəsini almışdır. 2000-ci ildə ona "Riyazi kibernetika" kafedrası üzrə AAk tərəfindən professor elmi adı verilmişdir. K.B. Mənsimov informatika sahəsində tanınmış alimdir. Optimal idarəetmə məsələlərinin keyfiyyət tədqiqi ilk növbədə zəruri şərtlər nəzəriyyəsinin yaradılması ilə başlanır. Pontryaqinin maksimum prinsipi optimallıq üçün ən güclu və ən sadə quruluşa malik birinci tərtib zəruri şərtdir. Lakin maksimum prinsipi optimallığa şübhəli idarə haqqında ümumiyyətlə məhdud informasiya verir. Bundan başqa, bir çox hallarda, ayrı-ayrı idarələr boyunca maksimum şərti ya da onun nəticələri cırlaşırlar, yəni trivial ödənirlər. Belə hallara məxsusi hal, uyğun idarələrə isə məxsusi idarələr deyilir. Beləliklə ikinci tərtib zəruri şərtlər nəzəriyyəsini yaratmaq və məxsusi idarələri tədqiq etmək problemi meydana çıxır. Müxtəlif tipli optimal idarəetmə məsələlərində məxsusi idarələrin tədqiqi həm də çox mühüm praktiki əhəmiyyətə malikdir. K.B.Mənsimovun işlərində optimal idarəetmə məsələlərində məxsusi idarələri tədqiq etmək və optimallıq üçün ikinci tərtib zəruri şərtlər almaq üçün yeni oriqinal universal üsul təklif edilmişdir. Bu üsulun köməyi ilə bir çox paylanmış və gecikməyə malik kəsilməz və diskret optimal idarəetmə məsələlərində yeni orijinal nəticələr alınmışdır.

K.B.Mənsimovun təklif etdiyi üsul onun şagirdləri tərəfindən bir çox optimal idarəetmə məsələlərinin tədqiqinə tətbiq edilmişdir. Son illər K.B.Mənsimov və onun şagirdləri çoxpilləli diskret və kəsilməz optimal idarəetmə məsələlərini və Volterra tipli fərq tənliklər sistemi ilə təsvir olunan optimal idarəetmə məsələlərində optimallıq üçün zəruri və kafi şərtlərin alınması üzərində işləyirlər. Onun rəhbərliyi altında 7 dissertasiya işi müdafiə edilmişdir.  Hazırda onun rəhbərliyi ilə 5 doktorant və dissertant elmi tədqiqat işi aparır. K.B.Mənsimov BDU-nun böyük elmi şurasının üzvü, Azərbaycan Respublikası Prezidenti yanında AAK-ın “Riyaziyyat və mexanika” üzrə ekspert Şurasının elmi katibidir. Səmərəli elmi pedaqoji fəaliyyətinə görə 2009-cu ildə “Tərəqqi” medalı ilə təltif olunmuş, 2010/1011-ci il tədris ilində BDU-nun ilin kafedra müdiri adına layiq görülmüşdür.  O, 200-dən çox məqalənin, o cümlədən 10 dərs vəsaitinin və 3 monoqrafiyanın müəllifidir.

Kafedranın professoru Knyaz Məmmədov diskret optimallaşdırma məsələlərinin müxtəlif siniflərinin həll üsullarının işlənməsi ilə məşğul olur. Bir və çox məhdudiyyətlərə malik olan tam ədədli və Bul proqramlaşdırma məsələlərinin optimal və suboptimal həllərinin tapılması üçün bir neçə yeni effektiv həll üsullarının müəllifidir. Xeyli sayda nüfuzlu jurnallarda çap olunmuş məqalələrin və bir monoqrafiyanın müəllifidir. Onun rəhbərliyi altında 4 dissertant müdafiə etmişdir.

Dosent Həşim Şimiyev son illər konfliktlərin riyazi üsullarla tədqiq olunması məsələləri ilə məşğul olur.

Dosent Sabir Həmidov qeyri-hamar analizin üsullarından istifadə etməklə iqtisadiyyatın bəzi dinamik modellərinin riyazi üsullarla tədqiq olunması məsələləri ilə məşğul olur.

Diskret proqramlaşdırmanın bir sıra aktual məsələlərinin işlənməsi ilə dosent Əli Ramazanov məşğul olur. Onun nüfuzlu xarici jurnallarda çoxlu sayda məqalələri çap olunmuşdur.

Baş müəllim Nailə Aslanova xətti ardıcıllıq maşınları və sonlu avtomatlar sahəsində mütəxəssisdir.

Müəllim Səadət Əliyeva Fornazini-Markenzini tipli ikiparametrli optimal idarə məsələlərinin tədqiqi ilə məşğul olur. Optimallıq üçün birinci və ikinci tərtib zəruri şərtlər almış, məxsusi idarələri tədqiq etmişdir.

Hazırda kafedrada 6 müəllim və bir baş laborant işləyir.

  1. Mənsimov Kamil Bayraməli oğlu - fizika-riyaziyyat elmləri doktoru, professor.
  2. Məmmədov Knyaz Şiraslan oğlu - fizika-riyaziyyat elmləri doktoru, professor
  3. Şimiyev Həşim Vəli oğlu - fizika-riyaziyyat elmləri namizədi, dosent.
  4. Aslanova Nailə Xanbelovna - fizika-riyaziyyat elmləri namizədi, baş müəllim.
  5. Həmidov Sabir İsa oğlu - fizika-riyaziyyat elmləri namizədi, dosent.
  6. Ramazanov Əli Behdaş oğlu - fizika-riyaziyyat elmləri namizədi, dosent
  7. Əhmədova Jalə Bilal qızı - fizika-riyaziyyat elmləri namizədi, dosent
  8. Əliyeva Səadət Tofiq qızı - fizika-riyaziyyat elmləri namizədi, dosent

Kafedrada riyazi kibernetikanın aşağıda adları çəkilən iki müasir elmi istiqamətləri üzrə elmi-tədqiqat işləri aparılır.

  1. Diskret dinamik sistemlər və ardıcıllıq maşınlarının nəzəriyyəsi.
  2. Diskret optimallaşdırma və optimal idarəetmə.

 

Kafedranın əməkdaşları tərəfindən bir çox monoqrafiyalar və dərs vəsaitləri çap olunmuşdur. Onların bəziləri aşağıdakılardır.

  1. Faradjev R.Q. Lineynıe posledovatelnostnıe maşinı. M. "Sov. radio", 1973
  2. Fərəcov R.H., Şimiyev H.V. Diskret riyaziyyat. Bakı. BDU nəşriyyatı. 1998.
  3. Fərəcov R.H., Cavadov R.M. Diskret riyaziyyat. Bakı. BDU nəşriyyatı. 1992. 54 s.
  4. Mənsimov K.B. Qursa-Darbu sistemləri ilə optimal idarəetmə məsələləri. Bakı. BDU nəşriyyatı. 1998, 112 s.
  5. Мансимов К.Б. Особые управления в системах с запаздыванием. Баку, «ЕЛМ», 1999.
  6. К.Б.Мансимов. Дискретные системы. Баку, Изд-во БГУ, 2002, 114с.
  7. K.B.Mənsimov. Diskret riyaziyyatdan mühazirələr. Bakı. BDU nəşriyyatı. 2008, 124 s.
  8. К.Б.Мансимов, А.Б.Рамазанов. Сборник задач по дискретной математике.  Баку, Изд-во БГУ, 2008, 124с.
  9. K.B. Mənsimov, K.Ş Məmmədov, S.S. Həmidov. İqtisadi kibernetikadan mühazirələr. Bakı. BDU nəşriyyatı. 2008, 178 s.
  10. K.B.Mənsimov, J.B.Əhmədova, S.T.Əliyeva. Diskret riyaziyyatdan çalışmalar. Bakı. BDU nəşriyyatı. 2010, 131 s.
  11. K.Ş. Məmmədov, K.B.Mənsimov, J.B.Əhmədova, S.T.Əliyeva. Alqoritmlər nəzəriyyəsindən məsələlər. Bakı. BDU nəşriyyatı. 2010, 96 s.
  12. K.B.Mənsimov, F.G.Feyziyev, N.X.Aslanova. Kodlaşma nəzəriyyəsi. Bakı. BDU nəşriyyatı. 2008, 226 s.
  13. Н.Х.Асланова, К.Б.Мансимов. Лекции по дискретной математике. Изд-во БГУ, 2010, 151с.
  14. К.Б.Мансимов. Некоторые вопросы качественной теории оптимальных процессов. Часть I, Обыкновенные непрерывные системы. // Деп. в ВИНИТН АН СССР. М, 1982, № 3118-82, 179 с.
  15. К.Б.Мансимов. Особые управления в системах запахдыванием. Баку, «ELM» 1999,174 с.
  16. К.Б.Мансимов, М.Дж.Марданов. Качественная теория оптимального управления системами Гурса-Дарбу. Баку, Изд-во НАН Азербайджана, «ELM» 2010, 360 с.
  17. К.Ш. Мамедов. Методы решения различных классов задач дискретной оптимизации. Баку, «ELM» 2011, 344 стр.
    K.B.Mənsimov, Qraflar nəzəriyyəsi, dərs vəsaiti. BDU nəşriyyatı, Bakı, 2014.

Bundan başqa, kafedranın əməkdaşları tərəfindən (kafedrada saat hesabı qaydada dərs deyən dos. J.B.Əhmədova, dos. A.Ə.Abdullayev və müəllim R.O.Məstəliyev də daxil olmaqla) aşağıdakı dərs vəsaitləri çapa hazırlanır.

  1. Abdullayev A.Ə., Əhmədova J.B., Məmmədov K.Ş.,  Mənsimov K.B. Alqoritmlər nəzəriyyəsi.
  2. Aslanova N.X., Əhmədova J.B., Məmmədov K.Ş.,  Mənsimov K.B. Qraflar nəzəriyyəsindən mühazirələr.
  3. Abdullayev A.Ə., Mənsimov K.B., Məstəliyev R.O. Riyazi məntiqdən çalışmalar.
  4. Abdullayev A.Ə., Mənsimov K.B. Riyazi məntiqdən mühazirələr.

Kafedra Moskva Dövlət Universitetinin Hesablama riyaziyyatı və kibernetika fakültəsi, Sankt-Peterburq Dövlət Universitetinin Tətbiqi riyaziyyat və idarəetmə prosesləri fakültəsi, İrkutsk Dövlət Universitetinin Tətbiqi riyaziyyat fakultəsi, Belarus Dövlət Universitetinin Tətbiqi riyaziyyat və informatika fakultəsi, Belarus MEA-nın Riyaziyyat institutu, Tbilisi Dövlət Universitetinin Tətbiqi riyaziyyat institutiu, Belarus Dövlət İqtisad universitetinin “Riyaziyyat” kafedrası, Rusiya Elmlər Akademiyası Ural bölməsinin Riyaziyyat və mexanika institutu ilə elmi əlaqə saxlayır.

Kafedranın əməkdaşları daim keçirilən beynəlxalq və respublika konfranslarında iştirak edirlər. Onlardan bəziləri aşağıdakılardır:

  1. 7-th IFAC Workshop on contr. applic. of nonlinear program. and optimiz. USSR. Tbilisi, 1988.
  2. II Всесоюзная школа «Понтрягинские чтения». Оптимальное управление. Кемерово, 1988.
  3. Международный Советско-Польский семинар «Мат. методы оптим. управления и их прил.». Минск, 1989.
  4. III Всесоюзная школа «Понтрягинские чтения». Оптимальное управление. Кемерово, 1990.
  5. Всесоюзная конференция «Негладкий анализ и его приложения к мат. экономике». Баку, 1991.
  6. XVI Всесоюзная школа по теории операторов в функциональных пространствах. Нижний Новгород, 1991.
  7. I междун. конф. по мат.экономике, негладкому анализу и информатике. Баку, 1997.
  8. International Conference "Dynamical systems". Minsk, 1998.
  9. I международн. конф. «Обратные задачи теоретическ. и матем. физики».
  10. The first Intern. Conf. on control and optimiz. with Industrial Appl. Baku, 2005.
  11. The second Intern. Conf. on control and optimiz. with Industrial Appl. Baku, 2008.
  12. The 2-nd Informational Conference "Problems of Cybernetics and informatics". Baku, 2008.
  13. The third international conference “Problems of cybernetics and informatics”. September 6-9. 2010. Baku, Azerbaijan.
Bookmark and Share